کارشناس ارشد مرکز آمار توضیح می‌دهد؛

چرا مردم نرخ تورم اعلامی نهادهای رسمی را باور نمی‌کنند؟

گزارش‌های همان مراجع رسمی که آمارهایشان از کاهش و تک‌نرخی شدن تورم در سال‌های گذشته با ناباوری مردم مواجه می‌شد اکنون از افزایش بی‌سابقه نرخ تورم طی دو ماهه اخیر حکایت دارد. ناباوری نسبت به همین آمارها اما همچنان ادامه‌دارد؛ مردم معتقدند تورم بیش از این‌ها است!

حسین پیمان

به گزارش حکاک، روند صعودی تغییرات شاخص قیمت مصرف‌کننده هر ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل یا همان تورم نقطه‌به‌نقطه در مرداد ۹۷ شتاب گرفته و به نرخ ۲۴,۲ درصد رسیده‌است. فواصل نرخ‌های تورم نقطه‌به‌نقطه طی پنج ماه نخست سال ۹۷ نشان‌می‌دهد سرعت این تورم در حال افزایش است. در همین حال شاخص بهای کالا و خدمات مصرفی نیز در مرداد ۹۷ نسبت به ماه قبل ۵,۵ درصد رشد داشته و سرعت افزایش قیمت کالاها و خدمات مصرفی در ماه‌های خرداد، تیر و مرداد ۹۷ طی دو سال اخیر بی‌سابقه بوده است.

بر خلاف چند سال اخیر که افکار عمومی به آمارهای رسمی بانک‌مرکزی و مرکز آمار ایران که نرخ تورم را کاهشی و برای مقاطعی زیر ده درصد اعلام می‌کردند، به دیده تردید نگاه می‌کردند، آمارهای افزایشی چند ماه گذشته با درک عمومی از افزایش قیمت‌ها سازگار است. با این حال اما همچنان سوءتفاهم سابق به شکلی دیگر ادامه‌دارد چرا که اغلب مردم معتقدند، افزایش قیمت‌ها بیش از تورم اعلامی مراجع رسمی است.

دکتر حسین‌پیمان، کارشناس ارشد اقتصاد و از مسئولان مرکز آمار ایران در گفت‌وگو با حکاک به توضیح مدل محاسبه نرخ تورم و ریشه‌یابی ناباوری نسبت به نرخ‌های اعلامی پرداخته‌است.

مرکز آمار ایران در تیرماه،  یعنی دو ماه گذشته، نرخ تورم کشور را ۸٫۷ درصد اعلام کرده‌است. چطور می‌توان پذیرفت با وجود افزایش قیمت‌ها طی ماه‌های اخیر تنها ۸٫۷ درصد افزایش یافته‌است؟

پیمان: این نرخ قطعاً برایند یک کالای خاص نیست بلکه ترکیبی از کالاها و خدمات مصرفی است که در اصطلاح “سبد مصرفی” خانوار نامیده می‌شود و این سبد در کشور شامل ۳۰٫۷۲ درصد از اجاره مسکن ، ۲۶٫۶۴ درصد خوراکی‌ها،۹٫۴۱ درصد حمل‌ونقل، ۷٫۱۴ درصد بهداشت و درمان، ۴٫۷۸ درصد پوشاک وکفش است و اگر ریزتر شویم ۶٫۶۷ درصد نان، ۵٫۹۱ درصد گوشت، ۱٫۸۴ درصد آموزش است. به عبارت دیگر این نرخ، برآیند متوسط افزایش قیمت ۴۷۵ کالا وخدمت است. این متوسط قیمت از ۳۵۷ منطقه شهری، ۶۲۶ آبادی و ۴۲۰ هزار ثبت قیمت از خرده‌فروشی‌ها و همچنین متوسط افزایش ماهانه این کالاها در ۱۲ ماه گذشته از تیرماه ۱۳۹۷ تا مردادماه ۱۳۹۶ و از تیرماه ۹۶ تا مردادماه ۹۵  بدست آمده‌است.

نرخ تورم نقطه به نقطه مرداد 97

یعنی ۲۴ نرخ تورم ماهانه از تیرماه ۹۷ به عقب در این برآورد دخیل بوده‌اند ؟

پیمان: بله؛ افزایش این سبد تورم، متعلق به متوسط ماهانه سال گذشته ختم شده به تیر ماه ۱۳۹۷ به متوسط دوازده ماهه سال پیش از آن است و هر کدام از این ارقام که متعلق به گذشته است تاثیر خود را در افزایش قیمت این کالا یعنی همان سبد تورم خواهدگذاشت و قیمت این سبد تورم علاوه بر اینکه فعلا متاثر از قیمت کالاها و خدمات حال وکنونی و این ماه نیست بلکه از ماه گذشته شروع شده و متاثر از ۲۴ ماه گذشته است. از این رو اگر هم نرخ تورم ماه گذشته جهش بالایی داشته باشد تحت تاثیر ۲۳ رقم دیگر ممکن است، تضعیف می‌شود.

بیشتر بخوانید:

درآمد سرانه ایرانی‌ها چقدر است؟

قیمت مسکن باز هم افزایش می‌یابد؟ تا کجا؟

قیمت کالاهای وارداتی واقعا کاهش می‌یابد؟

در واقع تورم، ناظر بر متوسط موزون تغییرات قیمت تمامی کالاها و خدمات درون این سبد در تمامی نقاط کشور است و این سبد تورم به طور لزوم همان کالا و خدمات مصرفی در محله خاص نیست بنابراین به همین دلیل برخی کارشناسان از جمله من با افزایش قیمت سبد عمومی تورم کشور ارتباط برقرار نمی‌کنیم و گمان ما بر این است که این افزایش صحیح نیست و سبد مصرفی  “خود” را محور صحیح و غلط بودن این شاخص تلقی می‌کنیم. باید متوجه باشیم این کالا یعنی همان “سبد”، نسبت به ماه پیش ۴٫۴ درصد و نسبت به تیر ماه سال پیش ۱۳٫۸ درصد رشد کرده است  و در همین “سبد” کالایی بوده که متوسط افزایش آن نسبت به تیرماه سال قبل (البته در سبد تورم شهری)  بیش از ۷۰ درصد بوده و کالایی هم داشته‌ایم که در این سبد شهری نسبت به تیر ماه سال قبل ۴۸ درصد کاهش داشته است.

منظور این است که متوسط افزایش هر کالای انفرادی، نرخ تورم تلقی نمی‌شود؟

پیمان: بله امّا تغییرات انفرادی هر کالا بهتر درک می‌شود بنابراین هنگامی که به من می‌گویید متوسط قیمت ماست که از تمام نقاط کشور بدست می‌آید نسبت به تیرماه سال ۱۳۹۶ حدود ۱۱ درصد بوده‌است، بیشتر قابل درک است و همچنین “زمان” در این تغییر قیمت، یعنی ماه پیش، سال پیش یا متوسط دوازده ماه پیش به متوسط دوازده ماه پیشتر، بسیار مهم است.

به این ترتیب افزایش قیمتی که طی مرداد ماه در اقتصاد کشور رخ داده، در ماه آینده خود را در این سبد تورمی نشان خواهد داد؟

پیمان: بله البته در نتایج ماهانه. در تیرماه ۱۳۹۷ نسبت به خردادماه ۱۳۹۷، نرخ تورم ۴٫۴ درصد بوده که رقم بسیار بالایی است و در طول سال‌های گذشته، فقط در مهر و دی ماه سال ۱۳۹۱  نرخ تورمی از این رقم بالاتر داشته‌ایم.

با این تفاصیل اعلام نرخ تورم در شرایطی که  شاخصی برای درک فردی نیست، چه فایده‌ای دارد؟

پیمان: این یک نرخ متوسط موزون از ترکیب تغییرات قیمت تمامی کالاهای یک سبدِ معرِّف و نماینده مصرف عمومی در تمامی نقاط کشور، برای سیاستگذاری است نه شاخص برای فردی خاص یا محله خاص. فرض کنیم دولت می‌خواهد کالاهای ضروری را که بیشتر مورد مصرف گروه‌های متوسط و پایین درآمدی جامعه است، ثابت نگه دارد تا رفاه آن‌ها ضربه نخورد، سؤال این است که  باید چقدر به طور متوسط یارانه به تولیدکنندگان پرداخت شود تا این قیمت‌ها روند ثابت قیمت خود را حفظ کنند و قیمت برای مصرف کننده افزایش نیابد؟ این شاخص به دولت کمک می‌کند متوجه شود سطح عمومی قیمت‌ها در این سبد در این ماه سرعت فوق‌االعاده نسبت به قبل گرفته است و اگر ماهانه اینگونه افزایش یابد، نرخ تورم سالانه غیر قابل تحمل خواهد بود لذا از هم اکنون با این علامت، در سیاست‌های کاهش تورم حساس‌تر خواهد شد.  به عنوان مثال اعلام شده دولت در مرداد ماه تثبیت قیمت ۲۵ کالای اساسی را هف‌گذاری کرده‌است.

سهم ۳۳٫۷۳ درصدی مسکن  از “سبد” شهری  چگونه محاسبه شده‌است؟

پیمان: طرح آماری به نام هزینه ودرآمد خانوار هرساله در کشور اجرا می‌شود که متوسط کل هزینه های خانوار کشور از آن طرح بدست می‌آید. بر اساس همین طرح، از متوسط کل هزینه‌های خانوار کشور ۳۳٫۷۳ درصد آن به اجاره مسکن، ۲۴٫۵ درصد به خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها، ۹٫۴۴ درصد به حمل‌ونقل و ۷٫۱۳ درصد به بهداشت اختصاص می‌یابد. این‌ها وزن هرکالا و خدمت را در سبد تورمی تشکیل می‌دهند.

آیا ممکن است این وزن ها تغییر کند؟

پیمان: بله این وزن‌ها در صورتی تغییر خواهد کرد که که الگوی مصرف خانوارها تغییر می‌کند و کالاهای جدید اضافه یا کم می‌شوند یا میزان مصرف کالاها تغییر کند یعنی درحقیقت سهم کالاها در سبد مصرفی عمومی خانوارهای کشور و ضریب اهمیت کالاها تغییر یابد. در چنین مواقعی معمولا تغییر سال مبدا محاسبه یا سال پایه مطرح می‌شود. اکنون سال پایه محاسبه سال  ۱۳۹۵ است.

عموم مردم هم می‌توانند تصویری از این وزن‌ها و متوسط موزون داشته باشند؟

پیمان: با مثال شاید بهتر بتوان این سئوال را پاسخ داد؛ وزن حمل‌ونقل در هزینه‌های خانوار شهری کشور ۹٫۴۴ درصد امّا وزن لوازم خانگی ۳٫۶۴ است به همین خاطر طبیعی است وقتی قیمت کرایه تاکسی افزایش می‌یابد مردم حساس‌ترند تا قیمت یخچال فریزر.

اما یخچال فریزر که گران‌تر است.

پیمان: بسیار نکته بجایی بیان کردید؛ گفتید “گران‌تر” است ولی آیا گرانی همان تورم است؟ و آیا همه کالاها اهمیت مصرفی یکسانی برای خانوارها دارند؟ به عبارتی، خانوارها برای کالاها و خدمات در سبد مصرفی خود ضریب اهمیت یکسانی را متصورند؟  بنده برای رفت و برگشت به محل کار و منزل، در روز شش بار تاکسی سوار می‌شوم . اگر فرض کنیم در هر بار رفت و برگشت کرایه  ۱۰۰۰تومان باشد امّا رانندگان ۱۲۰۰ تومان درخواست کنند، باید۱۲۰۰ تومان در روز بیشتر پرداخت کنم و اگر این رقم اضافه را ضرب‌در ۲۲ روز برای ماه شود ۲۶۴۰۰ تومان در ماه و ۳۱۶  هزار هشتصد تومان در سال اضافه‌پرداخت خواهم داشت. این در حالی است که اگر در همین ده سال، یک‌بار یخچال بخرم البته با فرض ثابت بودن این افزایش قیمت درخواستی، سه میلیون شصت و هشت هزار تومان در ده سال می‌شود. به عبارت دیگر هزینه تاکسی بنده در روز ۷۲۰۰ تومان، در ماه با ۲۲ روز کاری ۱۵۸ هزار و ۴۰۰ تومان و در سال یک میلیون و نه صد هزار تومان. بنابراین کرایه تاکسی سالانه حدود دو میلیون تومان از کل هزینه مصرفی و بودجه سالانه خانوار من را به خود اختصاص می‌دهد اما اگر همین محاسبات را برای یک یخچال ده میلیون تومانی در ده سال انجام دهیم، برای خرید این یخچال ماهانه میلیون تومان از بودجه خانوار بنده صرف خواهدشد. این تفاوت یعنی ضریب اهمیت کرایه تاکسی در سبد بودجه وهزینه مصرفی، دو برابر یخچال است.

بنا بر این محاسبات، گران بودن یک کالا لزوما به معنای ضریب اهمیت آن کالا نخواهد بود.

پیمان: نرخ تورم لزوماً همواره مثبت نیست، امکان دارد صفر باشد امّا استنباط از گرانی در افکار عمومی زمانی ایجاد می‌شود که با وجود منفی یا صفر بودن نرخ تورم، هر کدام از ما به این خاطر که ممکن است کالای مشخصی را با قیمت بیشتری نسبت به قبل خریداری کرده باشد، حس کنیم تورم باید افزایش یافته باشد غافل از اینکه این قیمت بیشتر ممکن است تنها در مورد کالای مورد نظر ما یا در منطقه ما اتفاق افتاده باشد و سایر کالاها در سایر مناطق دستخوش کاهش قیمت شده باشند.

چگونه می‌توان درک بهتری از نرخ تورمی که گزارش می شود، داشته باشند؟

پیمان: مردم عموما درک روشن‌تر و بهتری از گرانی دارند تا تورم. به عنوان مثال در تیر ماه امسال نسبت به تیرماه سال پیش گوشت گوسفند ۲۸٫۵ درصد، تخم مرغ ماشینی ۵۴٫۵ درصد، موز ۵۸٫۳ درصد، خربزه ۶۷٫۴ درصد، هندوانه ۱۷۴٫۱ درصد، کشمش پلویی ۴۵٫۳ درصد، پسته ۵۱ درصد، پفک ۴۳٫۱ درصد، خیار ۷۴٫۹ درصد، گوجه‌فرنگی ۲۲٫۷ درصد، بادمجان ۲۵٫۱ در صد، سیگار بهمن ۷۸٫۲ درصد، ماشین‌لباسشویی ۳۱٫۶ درصد، قابلمه ۳۴٫۹ درصد، قرص آسپرین ۰,۳۸ درصد، قرص ویتامین ث ۴۱٫۱ درصد، باتری خودرو ۳۱٫۹ درصد، سینمای خانگی ۳۵٫۹ درصد، پرینتر ۶۴٫۴ درصد، لب‌تاپ ۵۶٫۷ درصد، روزنامه ۶۱٫۵ درصد، اودکلن مردانه ۳۸٫۹ درصد، ساعت مچی مردانه ۳۴٫۲ درصد، ثبت ازدواج ۴۷٫۵ درصد و فتوکپی ۱۷٫۷ درصد، افزایش یافته است.  از طرف دیگر اما در همین مدت سیب زمینی ۱۸٫۵ درصد، پیاز ۴۸٫۴ درصد کاهش یافته و برنج درجه یک نسبت به تیرماه سال پیش فقط ۵٫۹ درصد، مرغ ماشینی ۱٫۶ درصد، قند ۴٫۸ درصد، شکر ۴٫۶ درصد و کرایه یک شب اقامت در هتل ۵٫۷ درصد افزایش یافته‌است  بنابراین متوسط افزایش این سبد ِ ۴۷۵ کالایی و خدماتی به طور متوسط در تمامی نقاط کشور ۱۳٫۸ درصد در تیر ماه امسال نسبت به تیر سال پیش افزایش یافته است. بدیهی است که متوسط ۴۷۵ کالا به طور متوسط برای تمام نقاط کشور، رقمی نیست که با درک بنده از گرانی کالاهای مصرفی خودم سازگار باشد و به طور کلی برای چنین هدفی نیز سبد تورم ایجاد و محاسبه نمی‌شود. یعنی قرار نیست نرخ تورم لزوما با درک تک تک افراد جامعه از گرانی انطباق داشته باشد(هرچند که تورم نقطه به نقطه با درک عمومی از گرانی نزدیک تر است). حال اگر افکارعمومی استنباطش از تورم،  افزایش قیمت‌ها در همین لحظه باشد به عنوان مثال مردادماه ۱۳۹۷ را مد نظر داشته باشند بدیهی است که شکاف در درک تورم اعلام شده، بیشتر می‌شود.

ضریب اهمیت افزایش ارز  در”سبدمصرفی چقدر است؟

پیمان: پول خارجی به خودی خود در این سبد جایگاهی ندارد امّا تاثیر آن از طریق تغییرات قیمت در کالا و خدمات و چگونگی متاثر شدن قیمت آن کالاها از ارز، سبد تورم را متاثر می‌کند. البته بدیهی است این تاثیر با وقفه‌هایی آشکار خواهدشد.

اینکه گفته می‌شود تورم پارسال به عنوان مثال ۹ درصد بوده است و تورم امسال ۸٫۷ درصد است یعنی قیمت‌های امسال نسبت به سال پیش، کاهش پیدا کرده است؟

پیمان: به هیچ وجه. یعنی قیمت پارسال نسبت سال پیش از خود،  ۹ درصد رشد کرده است. یعنی اگر متوسط سبد صد تومان بوده به صد و نه تومان افزایش یافته و امسال نسبت به پارسال سبد تورم ۸٫۷ درصد رشد داشته است یعنی از صد و نه تومان به حدودا صد و هجده و نیم تومان افزایش یافته است بنابراین هردو سال سبد تورم با افزایش قیمت رو برو بوده است امّا پارسال قیمت‌ها نسبت به سال پیش خود بیشتر و امسال کمتر از پارسال رشد کرده است.

اینکه برخی ادعا می‌کنند تورم واقعی تورک به عنوان مثال ۵۰ درصد است  از نظر ادبیات اقتصادی صحیح است؟

پیمان: قطعا اشتباه است. اعتقاد بنده این است که مرکز آمار ایران در شرایط موجود ِ نظام آماری کشور،  بهترین آمار را تولید می‌کند و تمامی فرآیند و مستندات و فراداده‌های را در نشریات و پایگاه خود، درمعرض بررسی مخاطبان قرار می‌دهد و حتی در بعضی از طرح‌های حساس، ریزداده‌های آن را در پایگاه خود ارایه می‌دهد بنابراین فرهنگ غیر محاوره‌ای و کارشناسی حکم می‌کند اگر افرادی عدد دیگری را عنوان می‌کنند، تمام فرایند تولید این عدد و مستندات و فراداده‌های و چگونگی محاسبه آن را در معرض بررسی کارشناسان کشور قرار دهند.




One thought on “چرا مردم نرخ تورم اعلامی نهادهای رسمی را باور نمی‌کنند؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *